www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

ARCHITEKTURA - DREWNIANE KOCIOY



Wyjtkowym rodzajem dziedzictwa architektonicznego s kocioy drewniane. Budownictwo z drewna stanowio przez wieki swoisty, dominujcy typ panoramy naszego ziemi, zwizany z warunkami geofizycznymi i lokalnymi tradycjami etnicznymi. Budownictwo sakralne od czasw przyjcia chrzecijastwa miao zazwyczaj charakter reprezentacyjny, kocioy dominoway w jednostkach osadniczych, stanowic zazwyczaj ich centra kulturowe, czsto akcentowane lokalizacj czy okaza form, z czasem powstawaniem wie, grujcych nad otoczeniem. Bardzo czsto wznosili je zwykli wiejscy ciele w obrbie pokoleniowej tradycji potrafili, budujc koci, wznie si na wyyny swojego kunsztu. To budowanie i pniejsze uytkowanie wityni byo przede wszystkim emanacj duchowoci, jako modlitwa w drewnie,


MAPA DREWNIANYCH KOCIOW

GWNE TYPY DREWNIANYCH KOCIOW


I rodzaj opisu

TYP LSKI rozstaw krokwi dachowych jest dostosowany do szerokoci poszczeglnych czci budynku. Taki dach moe by wyszy nad naw i niszy nad prezbiterium (np, koci w Mikuszowicach Krakowskich) lub mie nad kad czci niemal jednakow wysoko przy innym nachyleniu poaci (jak w wielu kocioach lskich).

TYP MAOPOLSKI nawa oraz wsze od niej prezbiterium s nakryte wsplnym dachem jednokalenicowym. Rozstaw krokwi dachowych jest dostosowany do szerokoci prezbiterium. Konstrukcja takiego dachu nie moe by wsparta na zrbie nawy, bo ten jest od niej szerszy. Gwne belki zrbu prezbiterium s wic przeduone nad naw, stwarzajc oparcie dla krokwi. Wystajce, boczne czci nawy s osonite prze- duonymi poaciami dachu gwnego lub osobnymi daszkami pulpitowymi (rozwizanie prawdopodobnie starsze, rzadziej spotykane), co jest moliwe dziki obnieniu cian. Wntrze kocioa przykrywa strop plaski, w bocznych czciach nawy obniony odpowiednio do wysokoci zrbu. Te obnione fragmenty stropu nawy wygldaj jak skrzynie s to tzw. zaskrzynienia. Konstrukcja ta zwana jest systemem wibowo-zaskrzynieniowym" i wystpuje w wikszoci starych wity na terenie Maopolski. Dodatkowo moe by wzmocniona za pomoc zaczepw.

II rodzaj opisu

TYP LSKI rozstaw krokwi nad naw i prezbiterium niezalene prezbiterium na planie czworokta

TYP MAOPOLSKI rozstaw krokwi nad naw rwny rozstawowi znad prezbiterium prezbiterium zamknite wielobocznie

Odmiany regionalnych kociow (wg Bykowski Drewniana Architektura Kocielna w Maopolsce)



DZIEDZICTWO KULTUROWE


Kocioy drewniane typu lskiego stanowi historycznie wsplne dziedzictwo kulturowe miejscowej ludnoci i osadniczej zamieszkujcej niegdy granice ksistwa opolskiego z przeomu XIII i XIV wieku. Zauwamy przy tym, e osadnictwo, przyczynio si do rozwoju sieci kocielnej . Jest zatem bardzo prawdopodobne, e wanie powysze fakty stay si powodem odrbnoci lskiej grupy kociow drewnianych, charakteryzujcej si posiadaniem niewystpujcych gdzie indziej w Polsce zarysem nawy i prezbiterium bdcym czciej prostoktem ni kwadratem, wreszcie dwudzielnoci dachw, ktra moe zreszt by zwizana z poprzedni cech, t.j. wydueniem zarysu, a wic i caej sylwetki kocioa.

Warto dokona takiego maego przegldu historycznego by stwierdzi, e kocioy typu lskiego dwukalenicowe byy budowane w granicach trzech rnych pastw, Krlestwa Polskiego, Prus i Austrii obecnie a 80% z nich znajduj si granicach dawnego ksistwa opolskiego z przeomu XIII i XIV wieku. Obecnie kocioy znajduj si w wojewdztwie opolskim, lskim i maopolskim. Kocioy drewniane dwukalenicowe typu lskiego stanowi wsplne historycznie dziedzictwo kulturowe zwizane z lokalnymi tradycjami etnicznymi. Obecnie wsplne dziedzictwo historyczne i kulturowe naszej ziemi jest zapominane.

Typowe plany kociow drewnianych



SOWNIK TERMINW I POJ


GONT (szyndzio) niewielka deseczka, najczciej prostoktna z wpustem i wypustem, ukadana w dwch warstwach zachodzcych na siebie. W kocioach drewnianych czsto stosowany rodzaj pokrycia dachw a take cian.

HEM ozdobne zwieczenie wiey lub wieyczki na sygnaturk; najczciej ma ksztat kopulasty, baniasty lub cebulasty. Patrz: dach.

JTKA poziomy element konstrukcyjny trjktnego wizara dachowego o ustroju krokwiowo-jtkowym, czcy w grnej jego czci par krokwi i zabezpieczajce przed rozsuniciem.

NAWA centralna, najobszerniejsza cz kocioa przeznaczona dla wiernych.

PODCIENIA (soboty) wsparte na stu- pach niskie zadaszenie otaczajce cay koci lub tylko jego czci. Nazwa pochodzi std, e w sobotach chroni- li si wierni, ktrzy mieszkajc daleko, przychodzili pod koci ju w sobot i oczekiwali ca noc na niedzieln msz w. Podcienia mog by: otwarte utworzone tylko z daszku i supw; zamknite dodatkowo oszalowane, dziki czemu powstaje zamknite pomieszczenie. Chroni one take budowl przed niekorzystnymi wpywami warunkw atmosferycznych.

PREZBITERIUM cz kocioa pierwotnie przeznaczona dla duchowiestwa i mieszczca otarz gwny. Moe by zamknite: 1. prostoktnie (cian pask), co jest charakterystyczne dla wity podhalaskich, 2. wielobocznie w wikszoci innych opisywanych kociow.

KALENICA pozioma linia bdca miejscem styku dwch poaci dachowych. Jednoczenie ich grna krawd.

KROKIEW element konstrukcji trjktnego wizara dachowego, pochya belka podtrzymujca konstrukcj pokrycia dachowego.

KRUCHTA przedsionek przy nawie lub zakrystii, przez ktry wchodzi si do kocioa.

KONSTRUKCJA ZRBOWA (wiecowa, blokowa) drewniana konstrukcja cian utworzona z poziomych bali uoonych jeden na drugim i poczonych za pomoc odpowiednich naci tzw. zrbw; jest bardzo mocna i wy- trzymaa. Tak konstrukcj maj niemal wszystkie kocioy drewniane na opisywanym terenie (jedynie wiee maj zazwyczaj konstrukcje supow lub supowo-ramow).

KONSTRUKCJA SUPOWA (szkieletowa, supowo-ramowa) konstrukcja cian utworzona z belek pionowych (supw), poziomych (rygli) i ukonych (zastrzaw) tworzcych razem aurowy szkielet, ktry zazwyczaj obija si deskami lub wypenia innym materiaem. W ten sposb rzadko budowano kocioy. Niemal zawsze konstrukcj szkieletow maj wiee kocielne, gdy utrzymuje ona atwo sity powstajce podczas koysania si cikich dzwonw. W przypadku wie i wolno stojcych dzwonnic konstrukcj szkieletow nazywa si najczciej supow lub supowo-ramow.

Literatura:

Fragmenty z ksiki:
"KOCIOY, KAPLICE I DZWONNICE DREWNIANE WOJEWDZTWO LSKIE" - Bronisaw Cenda

Strona::
www.skptg.om.pttk.pl


© 2011 - 2018 SKADNICA GRNOSLSKA
Wszelkie prawa autorskie zastrzeone. Kopiowanie materiaw dozwolone tylko za zgod waciciela.
WACICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usugowo-Handlowa Geometrico