www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

MIASTO BYTOM

MIASTO BYTOM I MURY OBRONNE

Starszy od miasta gród, ulokowany na wzgórzu św. Małgorzaty, powstał prawdopodobnie w XI w. . Pierwsze wzmianki pisane o Bytomiu pochodzą już z 1123 r. i mówią o osadzie z dwiema karczmami i targiem. Źródłem dochodu dla grodu były okoliczne kopalnie srebra, potwierdzone już w 1136 r.. Liczne dokumenty z czasów późniejszych oraz wyniki badań archeologicznych potwierdzają znaczenie górnictwa kruszcowego przynajmniej do początków XV w.. Rangę przedlokacyjnego Bytomia potwierdził Bolesław Kędzierzawy fundując, być może w latach 70. XII w., kościół pod wezwaniem św. Małgorzaty. W 1254 r. decyzją Władysława opolskiego (1246 - 1281) lokowano na prawie niemieckim miasto Bytom. W schedzie po Władysławie w 1282 r. miasto przejął jego syn Kazimierz bytomski (1282 - 1312), który obrał je na swoją stolicę. Kazimierzowi przypisuje się liczne fundacje na rzecz Bytomia, w tym rozbudowę fary, budowę szpitala św. Ducha, zamku i murów miejskich.

Istotnym dla przyszłych wydarzeń okazał się także hołd lenny złożony przez Kazimierza w 1289 r. w Pradze. Akt ten na trwałe zrywał zależność miasta od Polski, aż do 1945 r. Po śmierci Bolesława (1352 - 1355) ostatniego z męskich potomków Kazimierza rozpoczął się trwający do 1369 r. okres walk politycznych o miasto i księstwo. Zwycięsko wyszli z nich książęta Konrad III oleśnicki i Przemysław Noszak. Podzielili oni miasto między siebie wzdłuż osi wschód - zachód, osłabiając je tym samym na następne 106 lat.

Wiek XV przyniósł regionowi liczne zmiany władzy, konflikty i najazdy. Negatywnie na gospodarce miasta odbiło się wyczerpanie lub zalanie przez wody gruntowe złóż srebra oraz wydarzenia 1430 r., w którym miasto zostało zdobyte przez husytow. W 1475 r. Bytom przejął w całości Maciej Korwin, a następnie, z powodu długów, wraz ze Świerklańcem oddał Janowi z Žerotina. Ten z kolei w 1498 r. sprzedał te ziemie Janowi Dobremu (1498 - 1532), ostatniemu panującemu w Bytomiu Piastowi. Za jego panowania miasto strawił doszczętnie pożar, a pozycję gospodarczą osłabiła lokacja Tarnowskich Gór, silnego konkurenta w handlu kruszcami. Po śmierci Jana Dobrego, na mocy układów dynastycznych, miasto i całą ziemię bytomską przejęli Hohenzollernowie. Liczbę ludności Bytomia w I połowie XIV w. pozwalają nam oszacować spisy świętopietrza. Ocenia się, że miasto zamieszkiwało wówczas około 1500 ludzi. W 1532 r., gdy spisany został najstarszy znany urbarz, liczba mieszkańców spadła do około 1000. Miasto miało powierzchnię około 13,5 hektara zamkniętą obwodem wynoszącym około 1400 m.

Bytomski obwód obronny rozpoczęto wznosić prawdopodobnie w 2 połowie, czy może pod koniec XIII w., chyba z inicjatywy Władysława opolskiego (1281 r.) lub jego syna Kazimierza bytomskiego (1312 r.). Wobec braku jednoznacznych dokumentów mówiących o początkach inwestycji i znanym z badań powolnym procesie budowy miasta, skłonny jestem przeciągnąć czas wznoszenia muru jeszcze co najmniej do początku XIV w. Zasadniczym elementem obwodu obronnego był wzniesiony z lokalnego kamienia dolomitowego mur. Miał on prawdopodobnie średnio ponad 2,6 m grubości w partii fundamentowej i około 2,5 m w partiach naziemnych. Obwód uzupełniało prawdopodobnie 19 baszt łupinowych, trójściennych rozlokowanych stosunkowo regularnie wzdłuż całego obwodu. Miasto otaczała fosa, szeroka na 11-15 m oraz głęboka na około 3 m. Fosę wypełniała woda, pochodząca zapewne z rzeczki Bytomki, opływającej miasto od wschodu i południa. Pomiędzy miejskim murem a fosą pozostawiono przedpole, zależnie od miejsca o szerokości od 10 do nawet 20 m.

Do miasta prowadziły początkowo dwie bramy, wschodnia – Sławkowska/Krakowska oraz zachodnia - Pyskowicka, od XVI w. zwana również Tarnogórską. O ich formie niewiele można dziś powiedzieć. Prawdopodobnie wtórnie wykuto również bramę lub południowo - zachodnią furtę, znaną jedynie z XVIII w. planów oraz prawdopodobnie z dokumentów odnotowujących istnienie Bramy Gliwickiej. Z obronnością miasta niezaprzeczalnie związany był również zamek. Źródła pisane określają go jako położony przy miejskiej fosie. Wobec braku zachowanych reliktów, spór o jego lokalizację do dziś pozostaje nierozstrzygnięty. Dwie najlepiej udokumentowane teorie lokują go za Bramą Krakowską i fosą na wschód od miasta, lub też na dzisiejszym pl. Grunwaldzkim

PODSTAWOWE DANE MIASTO

Miasto Bytom

Własność książeca

Liczba mieszkańców 1500

Powierzchnia (ha) 13,5

PODSTAWOWE DANE FORTYFIKACJE

Grubość muru 2.5 m

Liczba baszt 19

Wieże 0

Bramy główne 2

FORTYFIKACJE - FOTO

   

   

   

   

   

BIBLIOGRAFIA:

Serdeczne podziękowania dla Pana Arkadiusza Przybyłoka za zgodę wykorzystania jego rysunków i fragmentów tekstu z Pracy Doktorskiej.

W opracowniu użyto fragmentów tektów oraz rysunki Pracy Doktorskiej "MURY MIEJSKIE NA GÓRNYM ŚLĄSKU W PÓŹNYM ŚREDNIOWIECZU" - Arkadiusza Przybyłoka

zdjęcia: Sylwester Kacprzyk

źródło: Repozytorium Prac Doktorskich Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego