www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

Historia - Granice Grnego lska


Straty i nabytki Grnego lska za panowania Piastw Grnolskich
Zmiany administracyjne i polityczne korekty granic na Grnego lsku
Literatura - rda opracowania

Na przeomie XII i XIII w., rozpocz si proces podziau lska. By to pocztek ksztatowania si Grnego lska, jako krainy geograficzno-historycznej. Po odzyskaniu dzielnicy ojcowskiej przez synw Wadysawa Wygnaca nastpi w 1163 r. pierwszy podzia lska na dwie czci. starszy syn Wadysawa, Bolesaw Wysoki, otrzyma pnocno-zachodni cz, za modszy syn Mieszko Pltonogi poudniowo-wschodni cz, kasztelani raciborsk i cieszysk. od 1202 roku datuje si powstanie ksistwa opolskiego, pocztki powstania odrbnego regionu grnolskiego. Obejmowao ono ziemie lskie pooone na wschd od puszczy przesieckiej po granic z maopolsk(1).

Na wyodrbnienie si Grnego lska jako oddzielnej krainy historycznej miay wpyw czynniki geograficzne. Wschodnia granica Grnego lska biegnie bowiem wzdu dziau wodnego Wisy i Odry, ktr stanowi krawd Jury Krakowsko-Wieluskiej, przebiega dolinami rzek (Liswarta, Prosna), biegnie szlakiem puszczy (np. na pnocny zachd od Wonik). w przewadze naturalny charakter tej granicy prowadzi dzia wodny midzy So a Skawic, dolin Przemszy dolnej, Brynic oraz lini umwion, obejmujc grne odcinki Liswarty i Prosny. Na ksztat zachodniej granicy grnego lska mia natomiast wpyw pas puszczy zwany "przesiek lsk", cigncy si od Sudetw do Nysy Kodzkiej, po jej prawym brzegu do ujcia tej rzeki do Odry, nastpnie biegncy pomidzy Stobraw a ma panwi, gdzie czy si z lasami porastajcymi jur. "Przesieka lska" odegraa te pewn rol w obronie grnego lska podczas kolonizacji niemieckiej, zwaszcza w XIII wieku, co wpyno na pniejsz dominacj jzyka polskiego wrd jego mieszkacw. nie pozostao to bez znaczenia rwnie dla umocnienia odrbnoci tej krainy. W ksztatowaniu si pnocnych i poudniowych granic Grnego lska najwiksz rol odegray czynniki polityczne i etniczne. Poudniowa granica uksztatowaa si gwnie jako granica pomidzy obszarami zamieszkanymi przez ludno o odmiennej narodowoci: polsk i czesk (ludno nazywana czasem Morawianami ). Granica pnocna pocztkowo stanowia granic pomidzy wasnociami ziemskimi ksit lskich i wielkopolskich, pniej bya te granic midzy polsk i pastwami, do ktrych nalea Grny lsk.(2)

Kwestia ziemi opawskiej i Opawy uksztatowaa si przed rokiem 1180 lub wedug Pavla Mnichy w latach 1194 - 1195. gwarancj zawartego porozumienia mg by zwizek mieszka z ksiniczk oomunieck Ludmi. Now granic ksistwa raciborskiego w rejonie wytyczono wzdu rzeki Psiny za wyjtkiem cienkiego pasa terytorium, lecego midzy rzekami psin (cyn) a odr, w okolicach dzisiejszego tworkowa, chaupek i krzyanowic, ktr pozosta w granicach ksistwa raciborskiego. Wyznaczona linia podziau stanowia odtd nie tylko granic polityczn, ale i kocieln midzy biskupstwem wrocawskim a oomunieckim. nastpio przesunicie granicy kocielnej i politycznej z rzeki Opawy na rzek Psin (Cyn), czyli w kierunku pnocnym, niemal a pod Racibrz. Na uwag zasuguje fakt, i biskupstwo oomunieckie do XII w. nie posiadao w pobliu Opawy adnych dbr. Wiadomo, i tereny wok Opawy naleay jaki czas do Piastw zdaje si potwierdza rwnie dyplom Wacawa II Przemylidy z 26 III 1298 r. Krl Czeski wspomina w nim, i w przeszoci ziemia ta znajdowaa si pod obcym panowaniem. Powysze stwierdzenia przedstawia ksika Norberta Miki - "Mieszko Ksi Raciborski i Pan Krakowa - dzielnicowy wadca polski"

Zasig terytorialny Grnego lska i jego struktura administracyjna ksztatoway si przez dugi czas. Pocztkowo zwizane byy cile z wasnoci ziemsk, z przynalenoci ziemi i ludzi j zamieszkujcych do ksit, ktrzy sprawowali na niej wadz, take pozyskujc bd tracc czci swych posiadoci. Jako oddzielna kraina Grny lsk wyodrbni si z historycznej dzielnicy lskiej w dobie rozbicia dzielnicowego, kiedy to w 1202 r. Mieszko Laskonogi (Pltonogi - wnuk Bolesawa Krzywoustego) - wadajcy od 1177 r. ziemi raciborsk, siewiersk, bytomsk i owicimsk - zaj Opole tworzc ksistwo opolskie z wasn lini dynastyczn. Obszar, na ktrym panowali potomkowie Mieszka Pltonogiego, w XIII wieku okrelany by zawsze jako ziemia opolska.

mier ksicia opolsko-raciborskiego Wadysawa na przeomie 1281/ 1282 r. spowodowaa podzia jego ksistwa na cztery dzielnice. Najstarsi synowie otrzymali by moe jeszcze za ycia ojca wasne dziay, czego dowodem jest fakt, e Kazimierz tytuuje si ksiciem na Gogwku, a Bolko okoo 1279 r. ksiciem opolskim. musiao to trwa jednak krtko, gdy i mwi si o podziale ksistwa opolsko-raciborskiego. ot rzdy nad Opolem, Strzelcami, Niemodlinem i Gogwkiem obj Bolesaw, natomiast wspomniany Kazimierz dziedziczy Bytom, Siewierz, Toszek, Kole. Jeeli za chodzi o dwie pozostae dzielnice, to Mieszko i Przemysaw wadali jako bracia niedzielni w Raciborzu i Cieszynie. Ostatecznie okoo 1290 r. doszo do podziau owego terytorium. Mieszko wraz z Cieszynem otrzyma take kasztelani owicimsk, za Przemysaw, Racibrz, a take kasztelani mikoowsk i pszczysk.(3)

Tak wic okoo 1282 r. w pnocno-wschodniej czci ksistwa opolsko- -raciborskiego powstao osobne ksistwo ze stolic w Bytomiu. Wspomniane tu miasto naleao do najstarszych na tym terenie, ponadto byo wwczas najbogatsze, gdy w jego ssiedztwie wydobywano kruszec srebra. By moe midzy innymi i te uwarunkowania wpyny na podjcie przez ksicia Kazimierza decyzji o uczynieniu tam stolicy ksistwa. Powstae ksistwo byo tworem sztucznym, skadao si bowiem z dwch rnych czci. Pierwsza to ziemia wchodzca w skad Grnego lska, za druga przyczona zostaa do tego terenu na mocy rozporzdzenia Kazimierza Sprawiedliwego w 1179 r. Wwczas to w ksi przekaza Mieszkowi Laskonogiemu (Pltonogiemu), dla jego syna Kazimierza, dwie kasztelanie: bytomsk i owicimsk, "cum eorum pertinenciis et appendiis universis".

W wieku XV odpady od Grnego lska ziemia siewierska i owicimska. na trwale za zwizaa si z nim ziemia raciborska i bytomska (4).

Dwudzielno lska na dolny i grny ustalia si dopiero w drugiej poowie XV wieku. W rdach historycznych dla opolszczyzny pojawiaj si wwczas (1460 - 1463) okrelenia Silesia Superior (Grny lsk) - obok Silesia Interior (dolny lsk) - oraz Oberschlesien (1469). Okrelenie Grny lsk zaistniao te na pocztku XVI wieku w tytulaturze krlw czeskich .

Charakteryzujc mapy Grnego lska, naley najpierw wyznaczy granice pojcia "Grny lsk", gdy obszar objty t nazw nie jest jednoznacznie okrelony. Jest to nazwa krainy historycznej obejmujcej wschodni cz lska, Pooonej w dorzeczu grnej Odry i Wisy. Terytorium to najczciej utosamia si z Rejencj Opolsk, powsta 30 kwietnia 1815 r. W wyniku przeprowadzonych przez wadze pruskie zmian administracyjnych Prowincji lskiej. pocztkowo nosia ona nazw: Grnolski Okrg Rejencyjny. nazwa jednak nie przyja si i jednostk administracyjn okrelano jako Rejencja Opolska. Rejencja Opolska obejmowaa pocztkowo powiaty: bytomski, gubczycki, kozielski, lubliniecki, niemodliski, oleski, opolski, prudnicki, pszczyski, raciborski, strzelecki, toszecko-gliwicki i rybnicki w 1820 r. W jej granice wczono powiaty: kluczborski, grodkowski i nyski. w 1873 r. z powiatu bytomskiego wydzielono powiaty: katowicki, tarnogrski i zabrzaski. Do historycznego obszaru Grnego lska nie zawsze jest zaliczany powiat kluczborski. Przedstawiciele nauki niemieckiej, poza powiatem kluczborskim, nie utosamiali rwnie z Grnym lskiem najbardziej zniemczonych powiatw: grodkowskiego, niemodliskiego, nyskiego oraz gubczyckiego (j. Partsch 1896, p. Weber 1914). Pozosta cz prowincji lskiej stanowiy rejencje wrocawska i legnicka, okrelane cznie mianem Dolnego lska.(5)

W poowie XVIII wieku z terytorium, ktre wwczas okrelano Grnym lskiem, wydzielia si cz poudniowo-wschodnia, tzw. lsk Austriacki. bya to cz lska, ktra pozostaa przy Austrii w wyniku wojen lskich (1740-1763). lsk Austriacki obejmowa ziemie ksistw cieszyskiego i opawskiego z Grnym lskiem wie si te pojcie Nowy lsk. tak nazywano ziemie dawnego ksistwa siewierskiego, wczone do Grnego lska po i II rozbiorze Polski. W 1807 r. odpady one od niego na rzecz ksistwa warszawskiego.(6)

Straty i nabytki Grnego lska za panowania Piastw Grnolskich


- nabytki:

1163 - Mieszko Laskonogi otrzymuje z kasztelanie: raciborsk, cieszysk i prawdopodobnie toszeck

1176 - Mieszko ksie raciborski wcza do swoich ziem kasztelanie maopolskie, owicimsk i bytomsk

1202 - Mieszko Laskonogi wcza do swojej dzielnicy ksistwo opolskie

1238 - Henryk Pobony nadaje ziemi kalisk i rudzk (wielusk) ksinej Violi, wdowie po ksiciu opolskim Kazimierzu, wnuku Wadysawa Wygnaca

1241 - Wadysaw I Opolski obejmuje wsprzdy wraz z matk Wiol nad ksistwem kalisko-rudzkim

1260 - krl czeski Ottokar II przekazuje Wadysawowi opolskiemu odcinek ziem cigncych si od Lipowej (ziemia nyskiej), do Bogumina i dalej wzdu rzeki Ostrawicy do granicy Wgierskiej.

1278 - pokonany w walkach o wadz w dzielnicy senioralnej krakowskiej ksi krakowski Bolesaw Wstydliwy wydzieli ksiciu Opolskiemu Wadysawowi pas ziemi pooonej midzy obszarem kasztelani Owicimskiej(rzek Skaw)a rzek Skawink.

1294 - nastpuje wczenie ziem midzy Odr, a Stobraw do ksistwa Opolskiego. Ziemie zostay przekazane przez Bolesawa III, Bolkowi II Opolskiemu

1337 - Jan Luksenburczyk przekaza okrg Prudnicki Bolkowi I, ksiciu Niemodliskiemu

1363 - ks. widnicko-Jaworski Bolek II przekaza okrg Gorzowski w 1363 roku, Wadysawowi II Opolczykowi

1368 - Po mierci Bolka II widnickiego ksistwo siewierskie przejmuje ksie cieszyski Przemysaw I Noszka

1370 - krl Ludwik Wgierski przekaza ziemi wielusk jako lenno swemu stronnikowi Wadysawowi Opolczykowi. Opolczyk, tytuujcy si ksiciem wieluskim, by wnukiem ksicia opolskiego Bolesawa, byego wadcy Wielunia.

1375 - Wadysaw opolski odkupuje okrg pszczyski i mikoowski (z Mysowicami) od Jana I, ksicia raciborsko-opawskiego (linia czeskich Przemylidw)

1378 - Ludwik Wgierski przekazuje Wadysawowi w lenno ziemi dobrzysk i cz Kujaw

- Przemysaw I Noszka przejmuj w formie zastawu ory

1384 - ksie cieszyki Przemysaw I Noszka, otrzymuj od Luksemburgw,poow ziemi gogowskiej wraz z miastem Gogowem i znaczn cz cinawskiej

1385 - Wadysaw opolski nabywa ksistwo Karniowskie od Jana II elaznego raciborsko-karniowskiego

- Przemysaw I Noszka nabywa Strzelin 1401 - crka Spytka z Melsztyna Jadwiga wniosi Lubliniec, Gorzw lski, Olesno jako posag ksiciu niemodliskiemu Bernardowi

1480 - Kazimierz II cieszyski polubi crk Wiktoryna opawskiego, Joann, ksi Wiktoryn Podiebradowic darowa ksiciu Kazimierzowi II cieszyskiemu dobra pszczyskie

1521 - Jan II Dobry otrzymuj po mierci Walentyn raciborskiego (ostatni przedstawiciel bocznej linii Przemylidw) ksistwo raciborsko-rybnickie i Bogumin

- straty:

1180 - Mieszko traci terytorium na pnoc od rzeki Opawy, na rzecz czeskich (morawskich) Przemylidw

1241 - Przemys I i Bolesaw Pobony, uzyskawszy poparcie monowadztwa i rycerstwa wielkopolskiego, opanowali ziemi kalisk i zachodni cz ziemi rudzkiej (wieluskiej)

1249 - Przemys I, przyczy si ca ziemi rudzk do Wielkopolski. Wadysaw I Opolski zrzek si wszelkich pretensji do Kalisza i ziemi rudzkiej, otrzymujc w zamian za on Eufemi, siostr Przemysa I.

1336/1337 - W wyniku bezpotomnej mierci Leszka raciborskiego, ksistwo raciborskie dziki interwncji krla Czech Jana Luksemburczyka przeszo w rce Mikoaja II z bocznej linii czeskiej dynastii Przemylidw, wadcy opawskiego. Mikoaj otrzyma Racibrz, ory, Pszczyn, Mikow, Rybnik i Wodzisaw. 1356/1357 - Po mieci Bolesawa kozielsko-bytomskiego nastpuj podzia ksistwa. Konrad Olenicki przejmuj poow (Bytom, ziemia kozielska)ksistwa bytomsko-kozielskiego, druga poowa ( Bytom, ziemia toszecka, ziemia pyskowicka) pozostaje w rkach piastw cieszyskich

1358 - Ksie cieszyski Kazimierz I sprzedaje Ksistwo siewierskie Bolkowi II widnickiemu

1384 - Wadysaw Opolski sprzedaj okrg pszczyski i mikoowski (z Mysowicami) ksiciu Jan II z linii raciborsko-opawskiej

1390 - Wadysaw opolczyk sprzedaj Karniw morawskiemu margrabiemu Jodokowi

1391 - krl Wadysaw Jagieo, zaatakowa Wadysawa Opolczyka spiskujcego przeciw Polsce. Opolczyk utarci ziemi toszecka, wielusk i cz Kujaw

1392 - Wadysaw opolczyk przekazuj w zastaw ziemi dobrzysk Krzyakom

1396 - wojewoda krakowski Spytko z Melsztyna wspierany przez oddziay Ludwika brzeskiego uderza na ksistwo opolskie. Nastpuje utrata Gorzowa lskiego, Olesna, Lublica

1442/1443 - Zbigniew Olenicki biskup krakowski, kupuje od ksit owicimskich ksistwo siewierskie

1454 - Kazimierz Jagielloczyk kupuje od Jana IV Owicimskiego ksistwo Owicimskie bez ziemi gliwickiej

1494 - Jan Olbracht przyszy krl polski kupuje od ksicia Kazimierza ksistwo zatorskie pod warunkiem uytkowania ziemi oraz tytuu ksicego

1472 - krl wgierski zmusza ksicia cieszyskiego Przemysawa I Noszk do odstpienia mu miasta Bytomia

1476 - Przemysaw II cieszyski wyraa zgod na zagarnicie przez krla Macieja Korwina w 1476 dbr gogowsko-cinawskich

1517 - dobra pszczyskie zmieniy waciciela Kazimierz II cieszyski sprzedaj krakowskiemu kupiecowi, magnatowi wgierskiemu Aleksowi Turzo



gra

Zmiany administracyjne i polityczne korekty granic na Grnym lsku


1742 - nastpuje podzia ziem grnolskich midzy Prusy i Austri


Obszary dolnolskie zostaj wczone do pruskiej rejencji Opolskiej:

- 1816 pnocna cz byego ksistwa biskupiego m.in. z Nys i Grodkowem

- 1820 fragmenty ksistwa brzeskiego i woowskiego w 1820 roku, m.in. z Kluczborkiem

1920 - wyniku ustale lsk Cieszyski zostaje podzielony midzy Rzeczpospolit Polsk i Czechosowacj

1947 - zostaje utrwaleny podzia lska Cieszyskiego midzy PRL i CSRS

gra

rysunek opracowa SylwesterKacprzyk

Grny lska to ziemie, na ktrych przez wieki cieray si wpywy polskie, czeskie i niemieckie. Rozwijajce si od drugiej poowy wieku xix problemy narodowociowe objy wiele obszarw europy, zwizane byy z dynamicznym wzrostem wiadomoci rnego rodzaju odrbnoci. Proces ten mia rwnie miejsce na Grnym lska i objawi si jako "kwestia grnolska", ktra obejmowaa problem etniczny, gospodarczy, wyznaniowy, jzykowy, swoj wag, zyskaa midzynarodowe znaczenie. ksztatowanie wiadomoci narodowej mieszkacw Grnego lska byo szczeglnie skomplikowane, poniewa cz z nich, ze wzgldu na zwizki pastwowe i kulturowe, okrelaa si jako ludno narodowoci niemieckiej, inni utosamiali si z narodowoci polsk. Cz mieszkacw zaznaczaa sw odrbno zarwno od polakw, jak i od niemcw, uznajc si za lzakw. Echem tamtych sytuacji s wspczesne denia czci mieszkacw Grnego lska do formalnego uznania lzakw jako mniejszoci narodowej czy te aktywne dziaanie czci ludnoci na rzecz pozostawienia wojewdztwa opolskiego podczas zmian podziau administracyjnego Polski w 1999 r., a take postulaty czci mieszkacw wojewdztwa lskiego dotyczce weryfikacji granic wojewdztwa po wprowadzeniu tego podziau. Wywoao to fal dyskusji na temat narodowoci mieszkacw Grnego lska, zainicjowao rozwaania nad procesem ksztatowania si poczucia narodowego.(8)

gra

literatura - rda opracowania


(1)- Zbigniew Makiea "Grny lsk" str.4

(2)- Dorota Borowicz "Mapy narodociowe Grnego lska od poowy XIX wieku do II wojny wiatowej" str.14

(3)- Jerzy Krzysztof Horwat "Ksistwo Bytomskie" - str.13

(4)- Jerzy Krzysztof Horwat "Ksistwo Bytomskie" - str.13

(5)- Dorota Borowicz "Mapy narodociowe Grnego lska od poowy XIX wieku do II wojny wiatowej" str.12

(6)- Dorota Borowicz "Mapy narodociowe Grnego lska od poowy XIX wieku do II wojny wiatowej" str.14

(7)- Andrzej Zoty "Chorzw w dawnej kartografii" str. 49, 50, 51

       Jerzy Krzysztof Horwat "Ksistwo Opolskie i jego podziay do 1532r." str. 43

       Norbert mika "Mieszko Ksi Raciborski i Pan Krakowa - dzielnicowy wadca polski" str. 180, 181, 182, 183

       roda internetowe strony miejskie i powiatowe

(8)- Dorota Borowicz "Mapy narodociowe Grnego lska od poowy XIX wieku do II wojny wiatowej" str.9 - Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek "Historia Grnego lska" - Informacje zawarte w stronach internetowych powiatw i miast lska.

gra

© 2011 - 2018 SKADNICA GRNOSLSKA
Wszelkie prawa autorskie zastrzeone. Kopiowanie materiaw dozwolone tylko za zgod waciciela.
WACICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usugowo-Handlowa Geometrico