www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

MIASTO KOŹLE

MIASTO KOŹLE I MURY OBRONNE

Gród kozielski ulokowany został w rejonie dogodnej przeprawy przez szeroko rozlewającą się tu Odrę. Z powodu strategicznego położenia pierwszy raz już w 1106 r. odnotowano walki pomiędzy Piastami a Przemyślidami o kozielski gród, a zatargi o charakterze nadgranicznym były zapewne częstsze.

Nie wiadomo, kiedy dokładnie zostało lokowane Koźle. Pierwsza wzmianka o funkcjonowaniu prawa miejskiego pochodzi z 1293 r., gdy zanotowano wyraźnie civitas Cosle oraz wymieniono urzędy związane z funkcjonowaniem takiego organizmu. Niewiele wcześniej, w 1281 r., stało się drugim najważniejszym ośrodkiem księstwa Kazimierza bytomskiego (1281 - 1303). Najprawdopodobniej w tym samym czasie powstał miejski zamek, co potwierdziły badania archeologicznie. Natomiast źródła pisane wspominają o nim pierwszy raz w 1327 r.. W XIV w.

Koźle było miastem średniej wielkości. Zdaniem T. Ładogorskiego zamieszkiwało je około 870 osob. Zajmowało powierzchnie około 11,5 ha, a orientacyjna długość murów wynosiła 1300 m. Do najważniejszych wydarzeń w życiu średniowiecznych miejskich komun na Śląsku należy zaliczyć czas wojen husyckich. Wbrew starszej literaturze twierdzącej, że Koźle pozostawało poza zainteresowaniem wojsk taboryckich, źródła potwierdzają atak na miasto i spalenie domów nad Odrą.

Po zajęciu Śląska przez Macieja Korwina miasto zakupione zostało przez starostę Jana Bielika (1477 - 1490). Możny ten osiedlił się w Koźlu, ufundował sklepienia w farze św. Zygmunta1155 i być może dokonał przebudowy zamku. Wydaje się, że okres ten, a także czasy panowania Jana Dobrego (1509 - 1532), wpłynęły pozytywnie na rozwój miasta. Po śmierci Piasta powstał pierwszy znany nam urbarz Koźla. Według niego miasto zamieszkiwało około 1000 osób.

Stabilizacja sytuacji politycznej w XVI w. pozwoliła rozwijać gospodarczo Koźle aż do czasów wojny trzydziestoletniej. Powolne dążenia do odbudowy rangi zniszczonego miasta zaprzepaszczone zostały w końcu XVIII w., gdy władze austriackie, a po I wojnie śląskiej (1740 - 42) również pruskie, przekształciły Koźle w późno nowożytną twierdzę. Życie koźlan zostało tym samym podporządkowane potrzebom armii, a w obliczu wojny, jak w 1807 r., realnie zagrożone.

Niewielka liczba źródeł nie pozwala na precyzyjne odtworzenie charakteru umocnień. Wydaje się, że zasadniczą kwestią jest położenie miasta w pobliżu szerokiej Odry wraz z jej licznymi odnogami oraz terenami stale podmokłymi. Pomimo dogodnych warunków hydrograficznych, w początku XIV w. funkcjonował przy mieście dodatkowy kanał, być może o funkcji fosy. Miasto zostało też otoczone murem miejskim wyposażonym w przynajmniej kilka baszt rozlokowanych w nieregularnych odstępach. Szczyt muru wieńczyły blanki i ganek obrońców. Do Koźla prowadziły dwie bramy: Odrzańska u wylotu dzisiejszej ul. Anny i Raciborska u wylotu ul. W. Czerwińskiego . Miały formę niewysokich wież zadaszonych czterospadowymi dachami. Odnaleziony niewielki odcinek, interpretowany jako mur miejski, pozwala określić jego grubość na 1,85 m Wzniesiony był z cegły.

Niewielkie pozostałości muru miejskiego obserwowane archeologicznie pokazują, że mur został dostawiony do XIII - wiecznego zamku o formie wieżowej. Forma architektoniczna i sposób murowania może sugerować, że różnica w czasie powstania obu obiektów nie była duża, co umiejscawia powstanie muru w horyzoncie rządów księcia Kazimierza bytomskiego lub jego potomków, a więc Siemowita, Władysława, a może Leszka kozielskiego od końca XIII do połowy XIV w. Są to jednak wyłącznie sugestie badawcze, wymagające weryfikacji zwłaszcza metodami archeologicznymi, gdyż materiał źródłowy pozbawiony jest wyraźnych sugestii odnośnie fundatora.

PODSTAWOWE DANE MIASTO

Miasto Koźle

Własność książeca

Liczba mieszkańców 1000

Powierzchnia (ha) 11.5

PODSTAWOWE DANE FORTYFIKACJE

Grubość muru 1,85 m

Liczba baszt ?

Wieże ?

Bramy główne 2

FORTYFIKACJE - FOTO

BIBLIOGRAFIA:

Serdeczne podziękowania dla Pana Arkadiusza Przybyłoka za zgodę wykorzystania jego rysunków i fragmentów tekstu z Pracy Doktorskiej.

W opracowniu użyto fragmentów tektów oraz rysunki Pracy Doktorskiej "MURY MIEJSKIE NA GÓRNYM ŚLĄSKU W PÓŹNYM ŚREDNIOWIECZU" - Arkadiusza Przybyłoka

zdjęcia: Sylwester Kacprzyk

źródło: Repozytorium Prac Doktorskich Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego