www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

TRADYCJA I KUCHNIA - KUCHNIA LSKA


niadania

- byy zupy w zalenoci od zamonoci rodzin, z "omast" lub bez, takie jak: ur, wodzionka, "cierka", zupa z zacierkami i sonin, zupa z malanki, "polywka z malonki", czy te zupa z patkw owsianych zwana owsiank. Czsto spoywano placki ziemniaczane smaone na blasze bez tuszczu. rzadziej chleb razowy lub ytni z masem lub bez, z dodatkiem sera biaego oraz kaw zboow. W okolicach grskich jedn z typowych potraw bya bryndza owcza i sery owcze podwdzane. Nierzadko niadania stanowiy ziemniaki w mundurkach czyli w upinie z sol i bez tuszczu podawane zwaszcza w biednych domach. Sdziwi mieszkacy lska do dzi spoywaj wiele z tych potraw zwaszcza w regionach wiejskich, i to zarwno na Podbeskidziu, Opolszczynie, jak i w okolicach Katowic.

Niedzielny posiek skada si z krupniokw smaonych lub gotowanych, salcesonu, czasem sera domowego lub gomek, z jaj na mikko, jajecznicy w rnych odmianach. Najczstszym porannym posikiem niedzielnym bya grzana kiebasa parwkowa, parwki lub kiebasa lska domowa z chlebem masem i musztard. niadania bardzo ubogich rodzin nie rniy si od niada codziennych w zamoniejszych lub rednio zamonych rodzinach, a skaday si na nie zupy takie, jak: ur, "wodzionka" lub "cierka". Zupy spoywano w tych rodzinach z ziemniakami lub chlebem.

Obiady

w dni powszednie przygotowywano znacznie poywniejsze ni niadania. Zazwyczaj podawano tylko jedno danie i bya to albo zupa, albo rodzaj potraw okrelany mianem drugiego dnia.

Zupy

- gotowano w duych ilociach i dosy gste gwnie z powodu zagszczania zasmak lub zawiesin z mki i wody. Posiki obiadowe odmienne byy w zalenoci od charakteru pracy domownikw (gwnie ojca rodziny), rnych czci lska, pory roku i zamonoci gospodarzy. Najbardziej charakterystycznymi zupami lskimi, ktre przetrway do dzisiaj s: ur eniaty, ur z ziemniakami tuczonymi, ur z ziemniakami gotowanymi w upinie, ur z flakami, urek ze mietan, urek z malanki, zupa grochowa, zupa grochowa z kiszon kapust, fasolowa z octem, fasolowa z ziemniakami, kwanica, kapuniak z kiszonej kapusty, kapuniak z biaej kapusty, czyli tzw. "parzybroda", kapuniak z eberkami czyli "kozibroda", bioo zupa, "atopf", grzybionka z grzybw wieych lub suszonych, gobki w rosole, zupa z fasolki szparagowej, polywka piwno, zupa z dyni, zupa z marchwi na mleku, zalewajka, zupa ziemniaczana zwana kartoflank lub kartofel-zup, zupa ogrkowa, zupa z malanki i suszonych liwek, zupa z kalarepy, szczawiowa, zupa zielona oraz zupa z jarmuu.

Kolacje

- bdce ostatnim posikiem dziennym spoywano najczciej na ok. 1godz. przed snem. W porze letniej, w przeciwiestwie do pnej jesieni i zimy, kolacj spoywano o zachodzie soca.

Czasem bya to: jajecznica na male, jajecznica chopska lub "parzonka", jajecznica z kiebas lub na boczku wdzonym, a czasem jajecznica z bukami. Ponadto posiki kolacyjne stanowiy takie potrawy, jak: hekele ze ledzi, szaot lski, placki ziemniaczane z kiebas lub boczkiem wdzonym, jarmu z kasz i boczkiem wdzonym, "sojki" czyli podbeskidzkie buki ksztatem przypominajce gralski oscypek, a nadziewane tart marchwi lub ledziem, ser zaleok, rne odmiany sera domowego: z kminkiem. boczkiem wdzonym, koperkiem, oraz chleb smaony bezporednio na blasze pieca wglowego. Po usmaeniu takiego chleba nacierano go czosnkiem i smarowano smalcem, przyprawiajc sol do smaku. Potrawa ta stanowia due urozmaicenie wieczornego jadospisu, a ponadto zawarty w niej czosnek dziaa bakteriobjczo, a zatem i leczniczo. Kolacje skaday si te czasem z wdlin lub z wdlin podrobowych wasnego wyrobu gwnie takich, jak: kiebasy, wtrobianka, krupnioki czy salceson.

Niedzielna kolacja skadaa si ona zazwyczaj z zimnych potraw. Podczas tego posiku spoywano chleb z masem, wdliny, czasem lskie hekele, saatk jarzynow lub ledziow. Na uwag zasuguje napj wieczorny. Najpopularniejszym napojem byy herbaty zioowe, takie jak: lipowa, mitowa, mieszanki zioowe, mieszanki caoroczne podawane zwaszcza zim, herbata lipowa z miodem lub mlekiem.


 


Potrawy

- karminadle z misa mieszanego woowo-wieprzowego, z samej wieprzowiny, klopsy gotowane, karminadle z krlika, karminadel grnolski, eberka gotowane, eberka duszone z kapust, golonko z kapust i grochem, boczek wiey smaony, pucka na kwano, gulasz z serc, kotlety z wymion, bigos lski, fasola w szarym sosie oraz ciekawy zestaw skadajcy si z pieczeni wieprzowej, klusek drodowych gotowanych na parze i kiszonej kapusty duszonej. Dodatek kiszonej kapusty zwaszcza w okresie pnej jesieni i zimy by najczciej stosowanym uzupenieniem potraw z mis.

Ponadto obiad skada si czasem z: krupniokw smaonych z cebul, ziemniakw oraz kiszonej kapusty gotowanej z tuszczem lub bez tuszczu, czasem ze ledzi w mietanie i ziemniakw w upinie, placuszkw ledziowych lub ledzi opiekanych w occie z ziemniakami. Ryby, z ktrych najczciej spoywano dorsza, pstrga lub wiee ledzie po usmaeniu lub ugotowaniu umieszczano w postnym-pitkowym jadospisie.

W okresie letnim czsto spoywano mode ziemniaki z topionym masem i koperkiem, a najodpowiedniejszym napojem do nich byy: kwane mleko czyli ,"kiszka" lub malanka. Jesieni i zim ziemniaki gotowano, po czym smaono -"bratkartofle" i spoywano je z kwanym mlekiem lub z galaret z nek zwan rwnie "galertem". Ziemniaki wykorzystywane byy na lsku do sporzdzania bardzo wielu potraw midzy innymi takich jak: pieczonki, jedzenie chopskie, bachora, lub bachor, prauchw z ziemniakw surowych lub gotowanych, copy, strykw, kartoflaki, klusek lskich biaych i czarnych, kopytek polewanych stopion sonin lub boczkiem wdzonym, knedli z powidami, liwkami lub kiebas, krepli ziemniaczanych, kugla. Letnie stoy obfitoway w takie potrawy jak: kotlety z kalafiora, kalafior smaony, kapusta faszerowana, kluski drodowe gotowane na parze (buchty) z jagodami, naleniki z kwiatem akacji, kalarep duszon, brukwi smaon czyli tzw. "kuloch" w Opolskiem, a "kfaki" w okolicach Istebnej, ziemniaki mode z sosem z grzybw wieych lub z kurkami duszonymi w mietanie. To wanie ta ostatnia potrawa obok zup, modych ziemniakw z "kiszk", kartofel-krautu z eberkami, "kubusia", "kapunioku", kaszy gryczanej ze sonin i malank, placka z gotowanych ziemniakw, czy prauchw przeznaczona bya dla domownikw trudnicych si w porze obiadu pracami polowymi lub pasterskimi. Dawnymi czasy nie jadano trzech posikw dziennie. Niekiedy spoywano dwa, a w domach biednych tylko jeden posiek podstawowy.

W skad czciowo zapomnianych ju posikw obiadowych wchodziy te takie potrawy, jak: kotlety z kolt. "lskie niebo", bryja, makaron (kluski) z makiem lub serem, ry z jabkami lub cynamonem i masem, makaron z masem i cynamonem, woowina gotowana z sosem ogrkowym.

Niedzielny obiad przygotowywano wczeniej w dzie powszedni. Skada si gwnie z rosou z makaronem, ziemniakami lub lanym ciastem. Drugie dania stanowiy rolady z kluskami biaymi lub czarnymi i modr kapust, kaczka lub kurczak pieczony z tymi samymi dodatkami, bd piecze woowa, schab pieczony, schab sztygarski, piecze husarska, czy te rzadko ostatnio spotykany na lskich stoach krlik duszony. Potrawy te podobnie jak rwnie dodatki do nich, jak: ziemniaki, kluski kadzione. zwj ziemniaczany, mizeria, saata zielona z boczkiem stopionym, saatka z kapusty biaej lub kiszonej stosowano na lsku w zalenoci od zasobnoci domu i pory roku. Charakterystyczna dla lskiej kuchni w niektrych domach jest wyrana niech do wszelkiego rodzaju zieleniny w postaci surowej (koperek, natka pietruszki lub selera). Utrzymuje si ona do dzisiaj, a przecie nie trzeba mwi, e poza swymi walorami smakowymi znacznie podnosz te jarzyny warto witaminow potraw. Obiad koczy si w tym dniu obowizkowo kompotem, spord ktrych szczeglnym uznaniem ciesz si kompoty: truskawkowe i czereniowe.


rdo - fragmenty ksiki

"lska kucharka doskonaa" - Elbieta aboska


© 2011 - 2018 SKADNICA GRNOSLSKA
Wszelkie prawa autorskie zastrzeone. Kopiowanie materiaw dozwolone tylko za zgod waciciela.
WACICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usugowo-Handlowa Geometrico