www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

TRADYCJA I KUCHNIA - WITA


Wigilia Boego Narodzenia - najwaniejszy dzie witeczny roku.

W przededniu Wigilii w wielu domach wypieka si ciasta witeczne takie. jak: "sztrucle" z makiem, pierniki drobne w ksztacie serc, gwiazdek, rybek, pierniki z marmolad, ciasteczka ze skwarek, ciasteczka orzechowe, parzy si mak na makwki, moczy suszone grzyby i owoce. Panujcy na lsku zwyczaj, aby dzie Wigilii od samego rana spdzi uczciwie. pracowicie i pogodnie zwizany jest z przekonaniem, e

"Jaka bydzie Wigilija, taki bydzie cay rok".,

~u lub serwetce zoone s opatki wigilijne. St udekorowany jest gazkami choinki, czsto z wkomponowanymi w nie czerwonymi wsteczkami, rzadziej z dodatkiem malutkich czerwonych lub biaych wieczek. Gdy st jest ju gotowy, wszyscy domownicy ubieraj odwitne stroje. Pod choink skada si prezenty, a gospodyni wnosi potrawy. Wszyscy domownicy s przy swoich miejscach wyznaczonych przez gow rodziny - ojca. Rozpoczyna modlitw przed przyjciem posiku. Zwyczaj ten jest rwnie wany jak dzielenie si opatkiem i yczenie sobie nawzajem pomylnoci, po ktrym mona wreszcie zasi do stou. Najbardziej na t chwil czekaj zwaszcza dzieci, gdy wygodniae po caym i postu nie mog oprze si pokusie jedzenia. A jest przecie co je. St wigilijny jest zastawiony po brzegi samymi wspaniaociami.

Znale na nim mona:

"siemieniotk", zup grochow, inn ni zwykle, bo z rozgotowanego grochu i jarzyn bez tuszczu, zup migdaow lub grzybow. czy te zup fasolow. W okolicach Istebnej podawano specjalnie z okazji Wigilii tzw. "kapunic z grzibami". Po zupie spoywa si: karpia gotowanego z warzywami i polanego masem z dodatkiem pieczywa lub karpia smaonego na male z dodatkami: kiszonej kapusty z suszonymi grzybami, duszonej na male i z ziemniakami. Bywa te w lskich domach, e karpia podaje si :w sosie zioowym lub polanego ,"moczk", t sam, ktra w postaci bardziej sodkiej podawana jest na Wigili jako deser. W przeszoci na takich stoach wigilijnych zamiast karpia podawao si ledzie solone, w mniej zamonych rodzinach. Dzisiaj led czasami stanowi uzupenienie wieczerzy wigilijnej. "Moczka" - potrawa z gotowanych warzyw korzeniowych z nieodcznym pasternakiem, rodzynkami, suszonymi liwkami i rozmoczonym piernikiem znana jest na lsku w bardzo wielu odmianach. Prawdziwym przysmakiem s makwki. Sporzdzane w zalenoci od regionu lska: na mleku lub na wodzie, z buek lub sucharkw, czy dawniej w zalenoci od zamonoci gospodarzy: z samego maku, buek, mleka i cukru lub z dodatkiem bakalii wchodzcych w skad tego wspaniaego deseru. Po makwkach nastpuje pora spoywania kompotu. Spoywania, nie picia, gdy jest to kompot wyjtkowy: s w nim suszone liwki, jabka, gruszki, rodzynki i rarytas - suszone figi. Bywa, e w kompocie takim znajduj si rwnie suszone jagody i morele. Znajc zatem skad tego kompotu i wiedzc jak due iloci owocw si w nim znajduj, mona sobie wyobrazi jego wyjtkowo. Tak koczy si pierwsza cz tego uroczystego wieczoru. Wedug starej tradycji wstaje si naraz wsplnie. gdy podczas trwania wieczerzy przestrzegany by zwyczaj, ktry mwi, e kto pierwszy w trakcie wieczerzy wstanie od stou, ten w najbliszym roku odejdzie z rodziny. Z chwil wstania wolno byo te zacz rozmow, gdy podczas trwania wieczerzy przestrzegana jest, nawet jeszcze niekiedy i dzi, cisza. Stwarza ona wyjtkowy klimat tej uroczystoci. Druga cz wieczoru przeznaczona jest dla wsplnego piewania kold i wrb w trakcie ktrych spoywa si pierniki i inne wypieki. Wwczas to wry si z 12 upin cebuli imitujcych 12 miesicy, w tym jednej z sol. Panna, ktra natrafi na upin z sol pewna jest, e w tym miesicu przyszego roku wyjdzie za m. Znan wrb wigilijn jest wyrzucanie mieci lub okruchw ze stou przed dom i oczekiwanie, z ktrej strony zaszczeka pies. Gdy pies zaszczeka z jednej ze stron to znak, e z niej przyjdzie narzeczony do panny. Wieczr wigilijny jest dniem odwiedzin koldnikw. Obdarowuje si ich obficie piernikami, orzechami. aby gospodarze mieli pewno, e w przyszym roku zostan wielokrotnie bardziej obdarowani przez swoich goci. Druga cz wieczoru wigilijnego przeywana jest z radoci. Gdy zblia si pnoc, zebrani domownicy przygotowuj si do uroczystej Pasterki. Rozpoczyna ona trzeci cz wieczoru wigilijnego. Po Pasterce wszyscy ycz sobie nawzajem wesoych, pogodnych i obfitych wit Boego Narodzenia.


 


Wielkanoc

Etapem przygotowa byo sporzdzanie wypiekw domowych, a wrd nich najbardziej chyba charakterystycznych takich, jak: chleb turecki, wieniec wielkanocny, plecionki drodowe z posypkami lub z bakaliami, pszenny chleb, strucla drodowa, baba drodowa. baranek lub zajczek z ciasta. Ostatnie dwa dni przed witami, tj. Wielki Pitek i Wielk Sobot powicano na przygotowanie potraw witecznych oraz malowanie "kroszonek". T ostatni funkcj obarczone byy prawie wszystkie kobiety w domu od starek do panien wcznie, ktrym dzielnie pomagay dzieci, a nieraz i mczyni, prac sw traktujc jako rozrywk dajc mono do wykazania swej inwencji twrczej. A nierzadko byy to prawdziwe dzieka sztuki ludowej.

W okolicach Opola tworzono dekoracje na zabarwionych patkami cebuli, malwy, suszonym mchem lub listkami jemioy jajach za pomoc ostrego koca noa lub specjalnie uamanego kawaka brzytwy oprawionego w drewno lub skr. Byy one i s do tej pory bodaj najpikniejsze. Ich miniaturowe elementy dekoracyjne w postaci kwiatowych bukiecikw, listkw, gazek bazi, serduszek, dzwoneczkw, symetrycznie lub asymetrycznie wkomponowanych w indywidualny ksztat jaja, poczonych nieraz z wyskrobanymi piknym pismem yczeniami "wesoych wit" lub "smacznego jajka", dat lub wzorami geometrycznymi tworzyy wielkie dziea maego formatu. Pisanki z okolic Tarnowskich Gr, Gliwic, Cieszyna sporzdzone innymi technikami, bo z pomoc wosku lub tylko barwnikw i farbek, ktrych wzory tworzone byy narzdziem sporzdzonym z ebka szpilki wkutej w drewniany trzonek, byy zupenie inne, lecz nie mniej adne.

Po tych wszystkich przygotowaniach nadszed wreszcie pierwszy dzie wit - dzie Zmartwychwstania Paskiego. lzacy odwitnie ubrani wczenie rano wybierali si caymi rodzinami do kocioa na Rezurekcj. Dopiero po powrocie do domu przystpowano do degustacji wszystkich smakoykw witecznych ze "wiconk" na czele.

W skad koszyczka, ktry niosy do kocioa przede wszystkim dzieci, a wiconego w Wielk Sobot, wchodziy oczywicie: szynka, pisanki, kiebasy wasnego wyrobu, chleb wielkanocny, babki, maso, zdobnie odcinite w tzw. "pfontkach", baranek lub zajczek z ciasta, strucle z makiem, czasem strucle z orzechami, koocz lski lub kooczyki, cukrowe jajeczka kupione dla dzieci u wdrownego handlarza lub na targu. Koszyczek niejednokrotnie sporych rozmiarw, przykryty bia serwet, mieci w sobie rwnie czasami pasztet z krlika. Z niego to sporzdzano gwnie w drugi dzie wit wiele rozmaitych potraw.

Po powrocie do domu st ubrany by wedle zwyczaju biaym obrusem, na ktrym paradnie ustawione byy wszystkie witeczne potrawy. By tam porodku wieniec wielkanocny posypany makiem, koszyczek kroszonek ozdobionv bukszpanem. ktrych liczba dochodzia nieraz do 100 sztuk, szynka gotowana, szynka surowa, boczek wdzony gotowany i inne wdliny domowego wyrobu w postaci kiebas wieych i podwdzanych. wtrobianki czyli "leberki", parwki czyli "oplerki". By te chrzan, musztarda. maso, a ponadto charakterystyczna dla lskiej kuchni potrawa zwana na Podbeskidziu "murzynem", w opolskim ,"szodrem", a w okolicach Bytomia i Katowic "szezodrem" lub "sodrem". Nazwa ta pochodzi od sowa "szodra" lub "szoldre", co w jzyku uywanym w redniowieczu oznaczao szynk. Byo to ciasto pieczone w formie niewielkiego chlebka nadziane kiebas i upieczone w piekarniku. Poza sw funkcj czysto konsumpcyjn "murzyny" speniay rwnie inn funkcj. Stanowiy one wraz z kroszonkami swoistego rodzaju rewan za mokry dyngus, ktry w drugi dzie wit urzdzano ku uciesze wszystkich dziewczt i dzieci.

O ile pierwszy dzie wit spdzano w gronie najbliszej rodziny i ograniczano si w nim do podawania zimnych potraw, o tyle drugi dzie zwany "lanym poniedziakiem", by zgoa odmienny. Ju od wczesnego poranka modzie nie tylko gwoli tradycji, lecz rwnie ku oglnej wesooci, braa czasem nawet mimo woli udzia w dyngusie. Zwaszcza mode dziewczta, ktre zlane nieraz caymi wiadrami wody musiay swych "dobroczycw" obdarowywa talerzem kroszonek, wspomnianym wczeniej "murzynem", kawakiem witecznej szynki czy kiebasy, lub jak w przypadku okolic Kola, upieczonym z ciasta piernikowego jajkiem ozdobionym lukrem. Dyngus trwa cay dzie, a okazj ku kolejnym oblewaniom daway odwiedziny krewnych i znajomych, ktre w tym dniu byy zwyczajowym obowizkiem.

Przybyli gocie, o ile nie uczestniczyli w witecznym obiedzie, to z pewnoci korzystali z obfitej "sfaczyny" czyli podwieczorka i kolacji. Obiad w drugi dzie wit zbliony by do innych obiadw witecznych i niedzielnych. Skada si oczywicie z rosou z makaronem czyli "nudelzupy", lub rosou z ziemniakami, kluseczkami z szynki, kluskami wtrobowymi, lanym ciastem lub kostk jajeczn. Wrd wielkanocnych potraw z misa podawanych w drugim dniu wit, poza tradycyjnym krlikiem przyrzdzanym na rne sposoby, znale mona byo czasami schab pieczony lub sztygarski, piecze husarsk, rolady lskie, jaskcze gniazda. piecze woow, wieprzow, a w rodzinach uboszych kur lub koguta duszonego lub pieczonego i "karminadle" czyli inaczej bergi" tj. kotleciki z misa mielonego. Obok potraw misnych wystpoway typowe dodatki takie, jak: kluski, ziemniaki, kiszona kapusta, "modro" kapusta. saatka z biaej kapusty, marchewka zasmaana lub oprszona czasem z groszkiem zielonym. saatka z fasoli szparagowej z olejem lub inne w zalenoci od regionu lska. Po obiedzie podawano kompoty ocalae po zimowych witach, niedzielach i uroczystociach rodzinnych, a na deser lub na tzw. "kaw" najczciej krem cytrynowy czyli tzw. "szpajz", ciasta witeczne. kaw parzon w dzbankach i typowe, a wspomniane ju wczeniej w innych rozdziaach napoje alkoholowe wysoko i nisko procentowe. witeczn gocin koczya obfita kolacja skadajca si z potraw pozostaych ze "wiconki", a wzbogacona o szaot kartoflany z boczkiem wdzonym. saatk jarzynow z majonezem podawan do grzanych kiebas lub ciepl gotowan szynk podawan do kapusty z grochem.


rdo - fragmenty ksiki

"lska kucharka doskonaa" - Elbieta aboska


© 2011 - 2018 SKADNICA GRNOSLSKA
Wszelkie prawa autorskie zastrzeone. Kopiowanie materiaw dozwolone tylko za zgod waciciela.
WACICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usugowo-Handlowa Geometrico