www.skladnica-gornoslaska.pl                             o stronie                             bibliografia                             kontakt

TRADYCJA I KUCHNIA - UROCZYSTOCI FAMILIJNE


Wesele
Urodziny - Gyburgstag
rdo - fragmenty ksiki

Wesele

Zawieranie maestw rnio si w zalenoci od pochodzenia chopskiego czy robotniczego modych. W rodzinach chopskich pary maeskie zazwyczaj kojarzono, natomiast w rodzinach robotniczych decyzj o zawarciu zwizku maeskiego podejmowali sami modzi bez wikszej ingerencji ze strony rodzicw czy krewnych. Okres przed oficjalnymi zarczynami nazwany jest "zolytami". Tego terminu do dzi uywaj lzacy, a zwaszcza starsze kobiety, ktre widocznie z braku innych zaj interesuj si yciem ludzi mieszkajcych na tej samej ulicy, lub w tym samym domu, a zwaszcza w familoku. Czsto te wanie starki wiedz o "zolytach" prdzej ni rodzina.

Gdy modzi ludzie porozumiej si na tyle, by wiedzie, e mog wsplnie spdzi ycie, kawaler prosi oficjalnie rodzicw o rk panny co okrela si mianem owiadczyn. Gdy rodzice panny wyra zgod. a poprzedza t decyzj upewnienie si o pozycji kawalera i jego szczerych intencjach, wwczas oficjalny ju narzeczony wkada na palec swej przyszej ony piercionek zarczynowy. Jest to moment, po ktrym ustalony bywa termin lubu i uroczystoci weselnej. Nastpnie modzi "daj na zapowiedzi". Gdy w kociele ogoszono pierwsz zapowiedzi a suchajcy jej powiedzieli, e "ich ju ciepli z ambony", oznaczao to e nadszed najwyszy czas do wystosowania zaprosze na lub. Do niedawna typow form zaproszenia byo osobiste odwiedzenie kadego przyszego gocia przez narzeczonych i poinformowanie o terminie lubu. Od narzeczonych wymagana bya i jest dua grzeczno. Obecnie zwyczaj ten stopniowo ginie. W czasie zapraszania goci istotn rol odgrywa ich kolejno. Wpierw zaprasza si rodzicw chrzestnych i tych goci, ktrzy mieli peni zaszczytn funkcj starostw i wiadkw. Kolejni gocie zapraszani s w zalenoci od stopnia pokrewiestwa, szacunku, jakim moda para ich otaczaa, a take pozycji spoecznej.

Gdy termin lubu jest ju bliski, wwczas zgodnie z tradycj rozpoczyna si "chodzenie z kooczem". Jest to zwyczaj polegajcy na obdarowywaniu ciastem weselnym czyli kooczem wszystkich tych, ktrzy w odczuciu modych i rodzicw godni s tego wyrnienia. Obdarowuje si zatem kooczem zarwno goci zaproszonych na wesele, jak i tych, ktrzy nie zostali na t uroczysto zaproszeni. Opakowane obowizkowo w biay papier lub pcienn serwetk, udekorowane gazk mirtu, biaymi zgrabnie uformowanymi papierowymi serwetkami i wstkami zawinitko mieci w sobie kilka gatunkw ciasta. Jest tam ciasto drodowe z makiem, serem, posypk czyli kruszonk oraz z jabkami. Samo ciasto dekorowane ozdobnie posypkami, migdaami, orzechami lub kokosem w postaci wirkw, stanowi ogromn atrakcj przyszej uroczystoci. Otrzymanie weselnego koocza czyo si ze specyficznym zwyczajem zapraszania przez osob obdarowan ssiadw i bliskich, wraz z ktrymi wsplnie degustowano to ciasto, dajc tym samym zna, e jest si wyrnionym przez narzeczonych. Kawaek koocza naleao zachowa do dnia lubu, kiedy to jest on jak gdyby symbolem cznoci duchowej i wizi pomidzy nowoecami a osob obdarowan. Ciasto to ma by namiastk wesela dla tych, ktrzy nie s na nie zaproszeni.

Zbliajcy si termin lubu by okresem powanych przygotowa ze strony obu rodzin, a szczeglnie rodziny panny modej. To w gestii tej rodziny leao przygotowanie pomieszcze na przysz uroczysto, przygotowanie zastawy oraz bielizny stoowej, wypiekanie koocza weselnego. chleba domowego, a take przygotowanie weselnego menu. Pan mody zobowizany by do zorganizowania przewozu pary modej oraz goci, zamwienia muzykantw czy kapeli, zakupu alkoholu i zimnych napojw, ewentualnie wynajcia fotografa i oczywicie zakupienia zotych obrczek.

Oboje modzi zaopatrywali si samodzielnie w odwitne stroje. W pocztkach naszego wieku w miastach panna moda ubrana bya zazwyczaj w strj ludowy, ktrego kolejne elementy rcznie haftowane i ozdabiane przygotowywano wraz z ca wypraw znacznie wczeniej. Na strj ten skadaa si czarna spdnica, pod ktr miecia si niejedna biaa, wykrochmalona, pcienna halka, czarna bluzka czyli jakla z dugim rkawem, zmarszczonym na gwce, najczciej z jedwabiu lub aksamitu, duy, lecz nieco krtszy od spdnicy fartuch czyli zapaska z grubego jednobarwnego cikiego jedwabiu z wytoczonym motywem kwiatowym, oraz jedwabna biaa lub kremowa chusta, piknej roboty z frdzlami zwana szpitluchem". Noszono rwnie barwne tureckie chusty z kaszmiru, lecz nie nosiy ich w dniu lubu panny mode. Strj ten uzupeniay korale i wianek mirtowy. Do stroju tego nie noszono kwiatw. Bukiety lubne zaczto stosowa pniej, gdy panny mode przejy styl miejski i zaczy do lubu ubiera biae suknie.

Mody pan ubrany by zazwyczaj w wykrochmalon bia koszul ze sztywnym konierzem i ciemne ubranie lub frak czyli "salonrok". Strj ten uzupeniaa biaa kamizelka czyli "westka", biaa wstka zwana "szlajfk", cylinder lub czarny kapelusz z maym rondem. Obuwiem mskim lubnym byy czarne buty lub lakierki. W mskim stroju lubnym wystpoway rwnie czasem czarne spodnie w biae wskie paski.

Zazwyczaj w przededniu lubu przysza matka i m urzdzali oddzielne spotkania towarzyskie, tzw. wieczory panieski i kawalerski. Byy to przyjemne spotkania z muzyk i piewami przy zastawionych stoach i penych kieliszkach.

W przededniu lubu charakterystycznym zwyczajem byo tuczenie naczy glinianych, fajansowych przed mieszkaniem panny modej, ktra zobowizana bya zebra osobicie wszystkie skorupy. Im wicej byo stuczonych naczy, tym wiksze wryo to szczcie w przyszym poyciu maeskim. By to jeden z elementw tzw. "rumrajw" czyli zabaw i niespodzianek urzdzanych z okazji wesela.

Wreszcie nadchodzi dzie lubu. Od wczesnego witu dom weselny napenia si krztanin, gwarem i ostatnimi przygotowaniami. Powoli zbierali si zaproszeni gocie. Obowizkiem ich byo przybycie z kwiatami i odpowiednim prezentem. Na prezenty skaday si gwnie przedmioty praktyczne codziennego lub odwitnego uytku: elazka, garnki, naczynia stoowe, sztuce, bielizna stoowa, wazony i inne potrzebne modym przedmioty. Obecnie wiele prezentw zastpionych jest darowizn z okrelonej kwoty pieninej. Mode panny -"druki" zaproszone na wesele zobowizane byy nie pomoc pannie modej w zakresie przygotowania stroju, uczesania, dekorowania stow, ukadania kwiatw, z czego staray wywiza si jak najlepiej, gdy funkcja "druki" bya duym wyrnieniem i zaszczytem. Kolejno, zgodnie z tradycj, nastpoway: wykup panny modej przez oblubieca, bogosawiestwo rodzicw i oracje starostw. Treci tych oracji byy nakazy i zakazy kierowane do przyszych nowoecw, jak rwnie instrukcje, jak y zgodnie, dobrze i uczciwie. Cao mwiona bya wierszem i proz. z wplecionymi wtkami humorystycznymi. Po bogosawiestwie rodzicw wszyscy udawali si do kocioa, gdzie w uroczysty sposb zawierano zwizek maeski, tworzc od tej chwili now rodzin. Powrt z kocioa do domu weselnego i sposb rozsadzania goci nosi rwnie bardzo uroczysty charakter. Powitani chlebem i sol modzi maonkowie zasiadali za stoem na honorowych miejscach, majc w swym najbliszym otoczeniu rodzicw, dziadkw i starostw, rodzicw chrzestnych oraz dalej kolejno innych biesiadnikw w zalenoci od ich rangi, stopnia pokrewiestwa i pozycji spoecznej.

St weselny jest stoem specyficznym pod wzgldem wygldu, jak i tego, czym jest zastawiony. Jest odwitny. Przed mod par ustawiony jest bukiet lubny, a przy kadym nakryciu przyszywa si nitk pojedyncze pczki wieych sezonowych kwiatw, bd w porze wiosenno-letniej niejednokrotnie jednakowe miniaturowe bukieciki.

Pocztek biesiady tradycyjnie rozpoczyna obiad. Skada si on obowizkowo z rosou z makaronem domowym czyli "rosou z nudlami", rolad wieprzowych i woowych, klusek lskich i "modrej kapusty". Cech zasadnicz wesela jest ogromna obfito potraw i wystawno zwizana cile ze zwyczajowym nakazem, aby biesiadnicy najedli si do syta. Wesela organizowane wrd rodzin zamoniejszych, a zwaszcza na terenach wiejskich wzbogacane s i w inne potrawy. Wyrni mona wrd nich: kaczki pieczone i duszone, gsi pieczone, kurczaki pieczone lub tzw. "kury w niegu" podawane na Opolszczynie, lskie kotlety schabowe, piecze woow i wieprzow, "jaskcze gniazda", schab sztygarski, czy te rne odmiany pieczeni husarskiej. Rne misa podawane s z jednym wsplnym sosem zagszczonym mk i podprawionym mietan, ktremu to poczenie jedynie wychodzio na dobre, gdy odznacza si wyjtkowym smakiem i aromatem.

Gorce i zimne dodatki w postaci: klusek czarnych i biaych, klusek kadzionych i ziemniakw, zwojw ziemniaczanych oraz kapusty czerwonej, biaej, kalafiorw z wody z masem i buk tart. mizerii ze mietan i bez mietany, marchewki z groszkiem i saatki z biaej kapusty z majonezem stanowiy rnobarwn gam smakowitych potraw uzupeniajcych st weselny. Due szklane salaterki ustawione porodku stow mieciy w sobie rne rodzaje kompotw. Najczciej podawano kompoty. Kompot teoretycznie koczy posiek obiadowy. Teoretycznie dlatego, poniewa na uroczystociach weselnych nie ma w zasadzie przerw w dostarczaniu kolejnych potraw, a stoy s cigle zapeniane coraz to nowymi atrakcjami kulinarnymi tej biesiady. W kolejnoci zatem na stole zjawia si deser.

Obowizkiem starostw jest rwnie dbanie o pene kieliszki wszystkich goci i o zabawianie ich dowcipami, artami oraz wsplnymi zabawami i tacami, ktre rozpoczynay si wkrtce po deserze. Po pierwszym etapie tacw przychodzia pora na podwieczorek. Wnosi si wwczas na stoy torty weselne sporzdzane w zalenoci od zamonoci gospodarzy i umiejtnoci kucharek. Tortw musi by kilka gatunkw: torty kakaowe, tort pod galaretk z owocami takimi, jak: brzoskwinie, truskawki, ananasy, morele, torty orzechowe lub migdaowe. Ponadto rolady biszkoptowe ciasta biszkoptowe z masami o rnych smakach, kooczyki z serem, makiem, marmolad, ciastka francuskie, kokosowe makrony, kruszone ciasteczka oraz nieodzownie cay asortyment "koocza" weselnego z makiem, serem, posypk lub jabkami. Do ciast na podwieczorku obowizkowo podaje si od dawna kaw naturaln, parzon w dzbankach, ktr pije si z filianek. W porze podwieczorku podaje si do rana, lecz tradycyjnie bywaa przerywana o pnocy, kiedy to nastpuj tzw. "oczepiny" czyli zdjcie welonu pani modej. Zwyczaj ten symbolizuje poegnanie stanu panieskiego i przyjcie obowizkw maeskich przez pani mod. Wbrew pozornej atwoci zdjcia welonu naley wyjani, e rola w tym pana modego wcale nie jest prosta. Kade podejcie do odpicia kolejnej spinki utrudniane jest skutecznie przez druki weselne, ktre wysunite nad gow siedzcej pani modej rce pana modego tuk drewnianymi ykami. Czsto pan mody po zakoczeniu "oczepin" musia moczy rce w zimnej wodzie, aby spuchnite, obolae prdzej wrciy do pierwotnego stanu. Zdjty wianek natomiast, moda matka rzuca w kierunku panien, ktrych zadaniem jest przechwycenie go w locie. Szczliwa, ktra go zapaa. To ona wanie, zgodnie z wrb, pierwsza wyjdzie za m.

Po pnocy gocie czstowani s ponownie gorcymi daniami w formie drugiego dania obiadowego lub flakami, bigosem, puckami na kwano, lub gotowanym golonkiem. Spragnieni i rozgrzani tacem gocie z chci spoywaj desery po gorcym posiku, tym bardziej jeli s to lody o rnych smakach i zimne napoje owocowe w tym tzw. "boula" lub ciemne piwo domowego wyrobu, wczeniej schodzone w zimnych piwnicach. Biesiada i tace koczyy si o wicie lub rano, lecz nie na dugo, gdy zgodnie ze lsk tradycj biesiada rozpoczynaa si ponownie w godzinach poudniowych po obiedzie. Poprawiny, bo tak nazywa si druga cz weselnego przyjcia, s wprawdzie mniej liczebne, gdy zaprasza si na nie mniejsz liczb goci - z reguy najblisz rodzin, lecz z pewnoci nie ustpuj pod wzgldem sytoci i wykwintnoci dawanych potraw przyjciu weselnemu.

Poprawiny trway na lsku czasem nawet dwa dni, a rozchodzcych si, lub odjedajcych goci modzi pastwo obdarowywali pozostaymi z przyjcia potrawami i wypiekami, raz po to, aby nic z wesela nie zmarnowao si, a drugi raz dlatego, e tak nakazywa obyczaj lskiej gocinnoci.

gra

Urodziny - Gyburgstag

Urodziny s jednym z najbardziej uroczycie obchodzonych wit rodzinnych na lsku. W przeciwiestwie do pozostaych regionw Polski, gdzie przydaje si imieninom pierwszestwo, to kady lzak przykada najwiksz wag do urodzin. Inaczej ni z okazji innych wit lub uroczystoci przebiega tutaj dobr goci. Nie ogranicza si on wycznie do rodziny, poniewa jak si tu uwaa kady powinien zna dat urodzenia swych bliskich, pamita, aby w dniu urodzin przyj ich odwiedzi. Wyjtek stanowi jedynie zaproszenia dla nowo poznanych znajomych, ktrych zaprasza si na urodziny. Stwierdzenie:

"jo ech nikogo nie prosia, bo kody kto chce moe przyj" nie wynika z niegocinnoci, lecz z tradycji, jakiej tutaj hoduje si do dnia dzisiejszego.

Czym s te uroczystoci dla lzakw?

Z pewnoci s podstawow form kontaktw towarzyskich. S rwnie okazj do wymiany pogldw, poznania kogo lub czego, nowego, s okazj do pochwalenia si nowymi nabytkami w gospodarstwie, zaimponowania, a gwnie okazj do spdzenia miego wieczoru, pord znanego : humoru, lskiego towarzystwa, w krgu rodzinnym i koleeskim. Dla witujcego w tym dniu solenizanta uroczysto ta ma nieco inny charakter. wiadomo, e odwiedzajcy go gocie pamitali o nim w tym dniu daje mu duo satysfakcji. Podkrela to rwnie w widoczny sposb jego rang i szacunek. Jest odzwierciedleniem sympatii, jak si go darzy.

Nieodcznym atrybutem urodzin jest obficie zastawiony st. Na nim to wpierw pojawia si urodzinowy tort, czasem, zwaszcza dla dzieci lub z okazji "okrgych" rocznic, nawet ze wieczkami, oraz nieodczna filianka kawy z dzbanuszkiem mleka lub mietanki i szereg innych ciast. Jest to, jak wida, nieco inny zwyczaj, poniewa poza lskiem przyjcie rozpoczyna kolacja, ktr koczy filianka kawy i ciasto. W trakcie poczstunku wygaszane s pierwsze toasty na cze solenizanta, oraz nieodczne "sto lat" z "gwiazdk pomylnoci", ktre w trakcie trwania gociny poszerza si o inne gremialnie odpiewywane piosenki. Wesoy nastrj panuje przez cay czas trwania uroczystoci urodzinowej, ktr w drugiej jej czci uwietnia przygotowana przez gospodyni obfita kolacja. Skada si ona gwnie z tzw. "zimnej pyty", w ktrej obok zimnych mis, wdlin i lskiego "szaotu" wystpuj rwnie pikantne zakski z grzybw, warzyw, ledzi i jaj przeznaczone gwnie dla co bardziej trunkowych goci. Czsto zdarza si, e do "szaotu" podaje si grzane kiebasy: lsk, frankfuterki, parwkow czy parwki lub gorcy bigos serwowany gwnie przy okazji dugo fetowanych przyj. St obficie zastawiony jadem nie jest jednak pozbawiony napojw. Wrd nich obok herbaty, zazwyczaj z cytryn lub sokiem owocowym, znale mona ca gam napojw zimnych, poczwszy od ciemnego piwa przez wod sodow lub cytrynow, piwo jasne do napojw o wyszym procencie alkoholu, w tym win i likierw domowych.

rdo - fragmenty ksiki

"lska kucharka doskonaa" - Elbieta aboska

gra


© 2011 - 2018 SKADNICA GRNOSLSKA
Wszelkie prawa autorskie zastrzeone. Kopiowanie materiaw dozwolone tylko za zgod waciciela.
WACICIEL I ADMINISTRATOR STRONY Sylwester Kacprzyk - Firma Usugowo-Handlowa Geometrico